De toren van Pisa

Waarom zou je origineel zijn?

 

Door: Freerk Teunissen

 

3 juni 2012

 

Het lijkt een voor de hand liggende vraag. En het antwoord lijkt ook eenvoudig. Omdat originaliteit betere teksten oplevert. Dat is zeker waar. Maar ik zal de vraag op een originele manier beantwoorden.

 

Kijk eerst even naar dit filmpje. Je ziet een man die origineel omgaat met de hordes toeristen die bij de scheve toren van Pisa en masse een foto willen maken waarop het lijkt of ze de toren recht duwen. 

 

 

 

 

 

De eerste toerist die de foto maakte waarop het leek alsof hij tegen de toren duwde, was origineel. Inmiddels is het een cliché om zo'n foto te maken.

Vergelijking

De makers van dit hilarische filmpje keken naar alle toeristen rond de toren van Pisa. Ze pikten er een detail uit. Veel toeristen staan met één hand in de lucht. En dat detail plaatsten ze in een andere setting. Mensen die een high five geven, houden hun hand ook zo in de lucht. Een vergelijking.

 

Vergelijkingen maken. Makkelijk. Dat kan iedereen. Jij zit nu waarschijnlijk naar een scherm te kijken terwijl je dit leest. Hmm, waar is dat mee te vergelijken? Onbemande bewapende vliegtuigen, zoals de Predator MQ-9, worden op afstand bestuurd. De piloten van deze toestellen zitten in een kantoor, gewoon, achter een computerscherm.

 

Jaap van Heusden maakte een film over deze piloten, door Human uitgezonden op 30 november 2011. Hij gebruikte precies deze vergelijking. De piloten zitten niet hoog in de lucht, ze verblijven niet op een militaire basis in een ver land. Nee, ze gaan gewoon naar kantoor. Maar bombarderen dan wel een enorm gebied, zij het op afstand, en pakken daarna hun lunchtrommeltje op en gaan naar huis. Naar hun kinderen. Even de hond uitlaten. Dat schijnt voor de piloten best verwarrend te zijn.

De lezer

Waarom zou je dit soort vergelijkingen willen maken. Daarvoor zijn twee redenen. De eerste is de lezer. Denk aan je lezer. Jij kunt wel denken dat je een mooie foto neemt van de toren van Pisa. Iemand die toekijkt kan er iets anders in zien. Zo is het ook met je lezer. Jij kunt wel schrijven over een nieuwe manier om koffiebonen te branden, maar je lezer kan in je verhaal iets anders lezen. Door stukjes uit je tekst te lichten, en ze in een andere context te plaatsen, verplaats je je in een mogelijke interpretatie van je lezer.

 

Belangrijk? Ja. Een voorbeeld. Uitzendbureau Olympia heeft een reclamebureau veel geld betaald om een goede slogan te bedenken. Waar kwam het bureau mee? Het bureau meende dat klanten de no nonsense aanpak van het uitzendbureau wisten te waarderen en dat wilden de reclamemakers in de slogan terug laten komen. Ze bedachten de zin: "Wij werken ons uit de naad voor de klant." 

 

Een goede slogan? Niet als je bedenkt dat de meeste werknemers op de kantoren van Olympia vrouw zijn en dat ze meestal achter glas werken. Oeps. Naad, ruit, vrouwen. Op andere uitzendbureaus werd er heimelijk gegniffeld om deze blunder.

De schrijver

Een tweede reden om details in een andere context te plaatsen, is dat je teksten ervan verbeteren. Zoals een sporter gewichten heft om meer spiermassa te kweken, zo kan een schrijver zijn empathisch vermogen trainen. Kleine oefeningen die de geest scherpen. Als je het regelmatig doet, word je er steeds beter in.

 

Je kunt gewoon details in een andere context plaatsen en zo vergelijkingen maken. Maar er zijn ook veel schrijfoefeningen die dit systeem thematiseren. Een van de leukste oefeningen vind ik zelf De Kantelaar

De tekst

Teksten worden beter als je details uit hun context licht. Allereerst kun je rare fouten, zoals die van Olympia, vermijden. Daarnaast kun je ook je tekst beter maken. Want je kunt namelijk met een vergelijking complexe zaken duidelijker maken voor de lezer.

 

Ik zal een voorbeeld geven. Wouter Klootwijk schreef een tekst over een nieuwe industriële vaatwasser die de vaat met bacteriën schoonmaakt. Beter voor het milieu, want er komen geen zeepresten in het afvalwater. Maar ja, hoe leg je uit hoe het ding werkt aan de lezers van NRC Handelsblad? Klootwijk hoorde van de ontwerpers dat de bacteriën eigenlijk het vuil van de vuile vaat af eten. En toen dacht Klootwijk aan zijn eigen aanrecht en zijn eigen kat die er regelmatig opspringt om restjes van de borden te snoepen. En zo vergeleek Klootwijk in het begin van zijn artikel de innovatieve vaatwasser met een kat die borden schoonlikt.

Empathie

Voor de meesten van ons is het de gewoonste zaak van de wereld om het een met het ander te vergelijken. Het ligt zo voor de hand, dat we ons niet kunnen voorstellen dat er mensen zijn zonder empathisch vermogen, of dat er tijden zijn geweest waarin dat vermogen anders was. 

 

Toch is empathie een redelijk recentie uitvinding in het licht van de geschiedenis van de mensheid. Historicus Stephen Greenblatt schreef er twee geweldige boeken over. Shakespearean Negotiations en Renaissance Self-Fashioning. Hij betoogt, met argumenten, dat het wijd verspreide vermogen om ons te verplaatsen in anderen en betekenissen los te zien van hun context, in de renaissance is ontstaan. 

 

Greenblatt heeft ook nog een argument waarom het empathisch vermogen juist in de renaissance in Europa zo'n grote vlucht heeft genomen. Hij doelt dan met empathie niet op medemenselijkheid (in die betekenis wordt het woord ook wel eens gebruikt), maar neutraler op de vaardigheid om je te verplaatsen in een ander standpunt, of een iets vanaf een andere kant te bekijken. Juist in die periode nam de fysieke mobiliteit toe (mensen gingen meer reizen) en de sociale mobiliteit nam toe (je plaats in de samenleving lag minder vast). 

 

De boeken van Greenblatt staan vol met voorbeelden van empathie (of: verplaatsing). Voorbeelden die aangeven dat het een hot issue was in die periode. Voorbeelden uit toneelstukken van Shakespeare waarin acteurs personages vertolken die zich voordoen als iemand anders om weer anderen om de tuin te leiden. Maar ook uit de werkelijkheid. Over de bemanning van een schip die op een Caraïbisch eiland indianen tegenkomt. De indianen vertellen over hun geloof dat ooit hun voorouders met een schip zullen komen om alle leden van de stam op te halen. De schippers verplaatsen deze mythe naar een andere context, het hier en nu. Ze overtuigen de indianen dat ze door de voorouders zijn gestuurd. En zo gaan de indianen zonder slag of stoot aan boord... om afgevoerd te worden naar een slavenmarkt.

Associaties

Voor verplaatsing is er een belangrijke voorwaarde noodzakelijk. Je moet woorden los kunnen zien van de dingen. Je moet er vanuit gaan dat de relatie tussen een woord en datgene waarnaar het verwijst flexibel is. Pas dan kun je ook denken of afspreken dat bijvoorbeeld het woord 'pijp' niet verwijst naar een pijp, maar naar een afbeelding van een pijp. Of naar een stoel. Of iets anders.


Je kunt woorden een andere betekenis geven. Je kunt ook, iets minder radicaal, woorden een andere bijbetekenis, of connotatie, geven. Met bijbetekenis doelen taalkundigen op de associaties die een woord oproept. De een zal bij het woord 'hond' eerder denken aan een grommend beest met ontblote tanden, een ander associeert het woord 'hond' eerder met een aaibare en kwispelende kameraad. connotatie. Sommige mensen associëren toeristen die de toren van Pisa bewonderen vooral met cultuurliefhebbers. Het filmpje benadrukt een andere associatie: toeristen zijn kuddedieren die allemaal dezelfde clichématige foto maken. Sinds de renaissance vinden we het doodnormaal dat deze twee elkaar behoorlijk tegensprekende connotaties gewoon naast elkaar bestaan.